ONDERGROND – DRAGER

Keuze ondergrond

Inleiding:
Er wordt tegenwoordig vaak geschilderd op een canvasdoek dat is opgespannen op een spieraam. Het aanbod daarvan is groot en deze doeken zijn er in allerlei kwaliteitsklassen. Deze opgespannen doeken hebben als voordeel dat ze redelijk geprijsd zijn en het gewicht laag is. Daarbij leent de textuur van het behandelde textiel zich goed voor het opbrengen van verf. Er blijft genoeg verf achter waardoor de dekkracht van de verf goed is. Helaas zijn deze doeken vrij kwetsbaar. Een keer verkeerd vastpakken en je drukt er een deuk in. In het ergste geval scheuren ze. Verder is het hinderlijk dat het doek, vooral bij grote formaten, beweegt tijdens het opbrengen van verf. Het opgespannen doek leent zich ook minder goed voor het opbrengen van dikke lagen (impasto). De gebruikte verven en vulstoffen moeten gedurende vele jaren flexibel blijven. Immers het doek moet kunnen bewegen en uitzetten en krimpen zonder dat de verf of de gesso-lagen van het doek barstjes gaat vertonen. Het gebruikte textiel van een kwaliteitsdoek is meestal linnen dat compact geweven is. Dit om de spanning op het doek rekvrij op te kunnen vangen. Spielatten moeten van degelijke kwaliteit zijn en mogen niet doorbuigen. Linnen (als textiel) wordt geleverd met een standaardbreedte van ca. 140mtr. Grotere opgespannen doeken zijn daarom moeilijker te verkrijgen.

Ik realiseerde mij dat de oude meesters noodgedwongen zijn overgegaan op textieldoek. Voor de 17e eeuw, toen machinale weeftechnieken nog niet gebruikelijk waren, werd er op eikenhouten panelen geschilderd. De nadelen waren: het hoge gewicht, gevoelig voor krimp, scheuren, houtworm, aantasting door het “uitzweten” van ongewenste natuurlijke stoffen uit het hout etc. Met de intrede van doek ontstond tevens de behoefte aan schildersgronden en verven die flexibel waren zodat oprollen van het beschilderde doek mogelijk werd. Het werd een behoorlijke uitdaging.

In mijn garage stonden enkele populieren multiplex panelen, beide zijden behandeld met een acrylaat grondverf. Deze acrylaat grondverf wordt volgens de brochure twee keer opgebracht en tussentijds machinaal geschuurd. Deze multiplex platen zijn leverbaar in verschillende dikten zoals 9, 12 en 18mm. Standaardmaten zijn 2500 x 1220 mm of 3100 x 1530 mm. Deze platen zijn stijf, stabiel, vormvast en buigen nauwelijks door. Het gewicht is relatief laag. Door toevoeging van moderne lijmen en fabricage bij hoge druk en temperatuur zijn ze vrij van organismen zoals houtworm. Het bewerken ervan is makkelijk. Kortom, een mooi uitgangsmateriaal voor het fabriceren van een schilderspaneel. Ik denk dat de oude meesters dolenthousiast over dit product zouden zijn geweest!

In het voorjaar van 2016 ben ik daarom aan de slag gegaan om, met gebruik van deze houten panelen, schildersgronden te maken. Ik heb daarbij gebruik gemaakt van verschillende methoden:

  • De houten panelen direct voorzien van een moderne hechtprimer en vervolgens enkele malen behandelend met een moderne standaard-Gesso (de primer en de gesso zijn gekocht).
  • De houten panelen voorzien van een, op dierenlijm gebaseerde, lijmgrond. Vervolgens is het paneel bespannen met textiel (katoen) dat enkele malen behandeld werd met deze identieke lijmgrond. Daarna zijn de panelen behandeld met meerdere lagen krijtgrond. En als laatste zijn ze bedekt met een moderne gesso. (de lijmgrond en krijtgrond zijn zelf bereid).
  • De houten panelen voorzien van een op dierenlijm gebaseerde lijmgrond, daarna met textiel (katoen) met lijmgrond, dan met krijtgrond en vervolgens met een sluitlaag van lijmgrond en een imprimatura van pigmentpasta met gebruik van lijnolie.
  • Idem als hierboven doch nu met een sluitlaag van lijmgrond en een imprimatura van pigmentpasta met gebruik van lijmgrond.

Wat mij extra motiveerde om de nieuwe panelen te maken is het feit dat een door mij in 1983 gemaakt olieverfschilderij (circa 95 x 125 cm) er tot op de dag van vandaag nog puntgaaf uitziet. Ik heb het paneel gemaakt door kaasdoek op spaanplaat te spannen en te bewerken met eigen bereide lijm- en krijtgrond (volgens Gaade’s teken en schilderboek). Werken met spaanplaat is niet ideaal omdat het makkelijk vloeistoffen “opzuigd”. Verder bevat het stoffen zoals formaldehyde. Spaanplaat trekt makkelijk krom en is kwetsbaar. Maar goed, al met al heeft het gedurende die 40 jaar al vele verhuizingen en tal van condities overleefd (opgeslagen naast de radiator enz. enz). De met paletmes opgebrachte olieverf zit nog muurvast.

Intussen heb ik een 8-tal van deze nieuwe panelen beschilderd. Ook heb ik enkele canvas doeken beschilderd. Ik heb daarvan veel geleerd. Ik heb ervaren dat:

  • Sommige ondergronden de olie uit de verf zuigen. Dit is weer van invloed op het type en de hoeveelheid toe te passen medium.
  • De textuur en het type ondergrond van invloed is op de fijnheid van details die je nog kunt schilderen.
  • De hoeveelheid opgebrachte verf en dus de dekkingskracht van de verf in hoge mate afhangt van het type ondergrond.

Daarbij heb ik ervaren dat je de panelen beter voorafgaand aan het schilderen kunt voorzien van een hulplijst, verstevigingslatten en een ophangsysteem. Dat voorkomt het knutselen aan een werk dat nog maar net af is en waarvan de verf nog heel kwetsbaar is.

Maken van panelen is tijdrovend, arbeidsintensief en in zekere mate kostbaar. Dus om het prijsplaatje zou je er niet aan moeten beginnen. Echter, er zijn ook grote voordelen aan het gebruik van goed geprepareerde panelen. Immers, bij ieder werk past een bepaalde techniek, textuur, stijl, kleur. Panelen kun je geschikt maken voor vrijwel alle technieken: impasto, met schildersmes opgebrachte verf, nat-in-nat, glacis, fijnschilderen. Daarbij wijst onderzoek uit dat het ontstaan van craquelé in de opgebrachte olieverf op paneel nagenoeg niet voorkomt. Dit in tegenstelling tot canvas doeken waar craquelé frequenter wordt aangetoond (Het Kunst Schilderboek, Kraaijpoel & Herenius).

Op deze website toon ik alle stappen tot in detail. Je kunt besluiten of je zelf met een arsenaal aan “potten en pannen” aan de slag wilt.  🙂

Ik wijd niet uit over het gebruik van ander paneelmateriaal zoals: papier, karton, aluminium sandwichplaat (alucore) en niet te vergeten MDF. MDF-schilderpanelen zijn in een keurige kwaliteit, volledig voorzien van latten en schildersgrond, commercieel leverbaar. Zelf aarzel ik over het gebruik van MDF. Het is een heel sterk en stabiel en maatvast materiaal. Maar bij stoten, van met name de hoeken van het paneel, blijkt het toch wel kwetsbaar te zijn. Een houten raamwerk is dan ook te prefereren. 

Naslagwerken:

  • Gaade’s teken en schilderboek; Bodo W. Jaxtheimer, Gaade Amerongen,  ISBN 90 6017 024 5 (oorspronkelijke titel: Knauers Mal- und Zeichenbuch).
  • Het Kunst Schilderboek, Kraaijpoel & Herenius; Handboek voor Materialen en Technieken; Tirion Art, ISBN 978 90 4391 107 8 NUR 476
Berken- of Populierentriplex, tweezijdig gegrond met een acrylaatprimer

Berken- of populierenmultiplex, tweezijdig gegrond met een acrylaat primer

Aanprengen van lijmgrond en krijtgrond op houten panelen die bespannen zijn met textiel.

Alucore honingraatpaneel